harbhara lagwad : यावर्षी परतीच्या पावसाने खरीप हंगामातील पिकांचे मोठे नुकसान केले आहे. त्यामुळे रब्बी हंगामात कमी वेळेत आणि कमी खर्चात अधिक उत्पन्न मिळवण्याच्या प्रयत्नात असलेल्या शेतकऱ्यांसाठी हरभरा एक उत्तम आणि फायदेशीर पर्याय ठरत आहे. सध्या शेतकरी हरभऱ्याचे एकरी ४ ते ५ क्विंटल उत्पादन घेतात, पण योग्य नियोजन आणि व्यवस्थापन केल्यास हे उत्पादन सहजपणे एकरी १० ते १२ क्विंटलपर्यंत वाढवता येते, असा विश्वास कृषी अभ्यासक अंकुश बर्डे यांनी व्यक्त केला आहे. त्यांच्या मते, फक्त चार महत्त्वाच्या गोष्टींवर लक्ष केंद्रित केल्यास हरभरा पीक शेतकऱ्यांना गव्हापेक्षा दुप्पट नफा मिळवून देऊ शकते.
१. harbhara lagwad जमिनीचा प्रकार आणि योग्य वाणाची निवड
हरभऱ्यातून विक्रमी उत्पन्न घेण्यासाठी पहिली पायरी म्हणजे जमिनीची आणि वाणाची अचूक निवड. मध्यम ते भारी, पाण्याचा चांगला निचरा होणारी जमीन हरभरा पिकासाठी सर्वोत्तम असते.
- कोरडवाहूसाठी (पाण्याची सोय नसलेल्या): ज्या शेतकऱ्यांकडे सिंचनाची सोय नाही, त्यांनी मर रोगाला प्रतिकारक्षम आणि कमी पाण्यात येणारे विजय, फुले विश्वराज आणि जॅकी ९२१८ या वाणांची निवड करावी.
- बागायतीसाठी (सिंचनाची सोय असलेल्या): सिंचनाची सोय असल्यास अधिक उत्पादन देणारे फुले विक्रम आणि दिग्विजय हे वाण निवडावेत. जर काबुली हरभरा घ्यायचा असेल, तर काक-२, पीकेव्ही-२ आणि पीकेव्ही-४ या वाणांना प्राधान्य द्यावे.
२. पेरणीची अचूक वेळ आणि सुधारित पद्धत
हरभरा पिकाला वाढीसाठी थंड हवामान आवश्यक असल्याने पेरणीची वेळ अत्यंत महत्त्वाची आहे.
- जिरायती हरभरा: सप्टेंबर अखेर ते १० ऑक्टोबरपर्यंत पेरणी पूर्ण करावी.
- बागायती हरभरा: २० ऑक्टोबर ते १० नोव्हेंबर दरम्यान पेरणी केल्यास पिकाला थंडीचा कालावधी जास्त मिळतो, ज्यामुळे फुटवे आणि घाटे अधिक लागतात.
यावर्षी सोयाबीन काढणीला उशीर झाल्याने, शेतजमीन न नांगरता थेट बीबीएफ (रुंद वरंबा सरी) यंत्राने पेरणी करणे फायदेशीर ठरू शकते. यामुळे दोन ओळीत योग्य अंतर राहते, हवा खेळती राहते आणि मर रोगाचा धोका कमी होतो. पेरणीनंतर लगेच तणनाशकाची फवारणी केल्यास सुरुवातीचे तण नियंत्रण होते आणि खुरपणीचा खर्च वाचतो.
३. बियाण्याचे प्रमाण आणि बीजप्रक्रिया
हरभऱ्याच्या अधिक उत्पादनासाठी जास्त बियाणे लागते, हा समज चुकीचा आहे.
- बियाण्याचे प्रमाण: एकरी केवळ २० ते २५ किलो बियाणे वापरून योग्य अंतर ठेवल्यास उत्पादन वाढते. हलक्या जमिनीत दोन ओळीत ३० सेंटीमीटर, तर भारी जमिनीत ४५ सेंटीमीटर अंतर ठेवावे. यामुळे झाडांना सूर्यप्रकाश व हवा मिळाल्याने फांद्यांची वाढ चांगली होते आणि घाटे अधिक लागतात.
- बीजप्रक्रिया: पेरणीपूर्वी बियाण्याला ट्रायकोडर्मा, रायझोबियम, पीएसबी आणि केएमबी या जिवाणू संवर्धकांची बीजप्रक्रिया करणे आवश्यक आहे. हा केवळ २०० ते २५० रुपयांचा खर्च मर रोगाचा धोका टाळतो आणि पिकाला आवश्यक अन्नद्रव्यांची उपलब्धता वाढवतो.
४. एकात्मिक अन्नद्रव्य आणि कीड व्यवस्थापन
उत्कृष्ट उत्पादनासाठी संतुलित खत व्यवस्थापन आणि कीड नियंत्रण महत्त्वाचे आहे.
- खत व्यवस्थापन: पेरणी करताना एकरी एक बॅग १२:३२:१६ किंवा २४:२४:०८ या खतासोबत १० किलो सूक्ष्म अन्नद्रव्ये द्यावीत.
- पाणी व्यवस्थापन: पिकाला फुले लागण्यापूर्वी (३०-४५ दिवस) आणि घाटे भरण्याच्या अवस्थेत (६५-७० दिवस) पाणी देणे महत्त्वाचे आहे. जमिनीला भेगा पडू नयेत याची काळजी घ्यावी.
- विद्राव्य खते: ठिबक किंवा फवारणीद्वारे गरजेनुसार १९:१९:१९, १२:६१:००, ०:५२:३४ आणि १३:००:४५ यांसारख्या विद्राव्य खतांचा वापर केल्यास उत्पादनात मोठी वाढ दिसून येते.
- घाटेअळी नियंत्रण: हरभरा पेरताना बियाण्यासोबत एकरी ४० ग्रॅम ज्वारीचे बियाणे मिसळावे. ज्वारीच्या ताटावर पक्षी बसून ते घाटेअळी वेचून खातात. हा नैसर्गिक उपाय अत्यंत सोपा आहे. गरज पडल्यास, इमामेक्टीन बेंझोएट किंवा क्लोरअँट्रानिलीप्रोल (कोराजन) सारख्या प्रभावी कीटकनाशकांची फवारणी करावी.
या चार सोप्या आणि शास्त्रीय पद्धतींचा अवलंब केल्यास शेतकरी कमी खर्चात हरभऱ्याचे एकरी १० ते १२ क्विंटल उत्पादन सहज घेऊ शकतात आणि गव्हापेक्षा दुप्पट नफा मिळवू शकतात.