kanda niyojan महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी कांदा हे एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि फायदेशीर पीक आहे. खरीप, रांगडा आणि उन्हाळी अशा तिन्ही हंगामात याची लागवड होते. यातही, उन्हाळी कांदा (जानेवारी ते जून) हा बाजारातील चांगल्या भावामुळे शेतकऱ्यांसाठी विशेष महत्त्वाचा असतो. परंतु, या मौल्यवान पिकाच्या उत्पादनात सर्वात मोठा अडथळा ठरतो तो म्हणजे ‘तण’ (Weeds).
तण: उत्पादन घटामागील मुख्य कारण kanda niyojan
कांदा पिकाची सुरुवातीची वाढ मंद गतीची असते. तसेच, त्याची पात उभी असल्यामुळे जमिनीवर पुरेशी सावली पडत नाही. यामुळे तणांना वाढण्यासाठी मोकळीक मिळते आणि त्यांची वाढ खूप वेगाने होते. तणांमुळे पिकाचे अन्न, पाणी आणि सूर्यप्रकाश यांसाठी स्पर्धा वाढते, ज्यामुळे उत्पादनात तब्बल ४० ते ८० टक्क्यांपर्यंत घट येऊ शकते. विशेषतः ‘गाजर गवत’ (Congress Grass) यांसारख्या हट्टी तणांमुळे शेतकरी हैराण होतात.
पारंपरिक पद्धतींची नवी समस्या
तण नियंत्रणासाठी शेतकरी अनेक वर्षांपासून खुरपणी किंवा तणनाशकांचा वापर करत आहेत.
- खुरपणी: सध्या मजुरीचे दर (कांदा लागवडीसाठी एकरी रु. १०,००० ते रु. १३,००० पर्यंत खर्च) प्रचंड वाढले आहेत. त्यामुळे खुरपणी करणे आता खूपच ‘खर्चिक व्यवहार’ बनले आहे.
- तणनाशके: एकाच प्रकारच्या तणनाशकांचा वारंवार वापर केल्यामुळे तणांमध्ये प्रतिकारशक्ती (Resistance) निर्माण झाली आहे. परिणामी, तणनाशक फवारूनही अपेक्षित परिणाम मिळत नाही.
उगवणपूर्व तणनाशकाचा ‘सुरक्षा कवच’
तण समस्या प्रभावीपणे हाताळण्यासाठी, तण उगवल्यानंतर नियंत्रण करण्याऐवजी, त्यांना उगवूच न देणे हा सर्वोत्तम उपाय आहे. यासाठी उगवणपूर्व तणनाशक (Pre-Emergence Herbicide) वापरणे अत्यंत फायदेशीर ठरते.
‘गोल’ (Goal – Oxyfluorfen 23.5% EC): प्रभावी निवड
ऑक्सीफ्लुरोफेन (Oxyfluorfen) हा रासायनिक घटक असलेले ‘गोल’ सारखे तणनाशक रुंद पानांच्या आणि काही गवत वर्गीय तणांवर उत्कृष्ट नियंत्रण मिळवते. हे एक ‘निवडक’ आणि ‘स्पर्शीय’ तणनाशक आहे.
वापराची योग्य वेळ आणि पद्धत:
याचा वापर शेतकऱ्यांना दोन महत्त्वाच्या टप्प्यांत करता येतो:
लागवडीपूर्वी ‘ग्राउंड कव्हर’ (लागवडीच्या आधी किंवा नंतर ३-४ दिवसांच्या आत)
- केव्हा वापरावे: कांदा लागवडीसाठी वाफे तयार झाल्यावर, लागवड करण्यापूर्वी किंवा लागवड पूर्ण झाल्यावर तीन ते चार दिवसांच्या आत.
- प्रमाण: १५ लिटर पाण्याच्या पंपासाठी २५ मिली ‘गोल’ तणनाशक.
- फायदा: या फवारणीमुळे जमिनीवर तणनाशकाचा एक पातळ थर तयार होतो. हा थर पुढील २० ते २५ दिवसांपर्यंत कोणत्याही तणाला उगवू देत नाही. यामुळे कांदा रोपांना वाढीसाठी तणमुक्त आणि निरोगी वातावरण मिळते.
उभ्या पिकातील ‘मिक्स अँड मॅच’ नियंत्रण
उगवणपूर्व फवारणीनंतर साधारण २५ ते ३० दिवसांनी, जर शेतात तण पुन्हा दिसू लागले, तर पुढील ‘कॉम्बिनेशन’ फवारणी करावी:
- १. रुंद पानांच्या तणांसाठी: गोल (ऑक्सीफ्लुरोफेन २३.५% EC) – १० ते १५ मिली प्रति १५ लिटर पंप.
- २. गवत वर्गीय तणांसाठी: टरगा सुपर (क्विझालोफॉप इथाइल ५% EC) – २५ ते ३० मिली प्रति १५ लिटर पंप.
- कसे फवारावे: हे दोन्ही तणनाशके एकत्र मिसळून फवारल्यास बहुतेक सर्व प्रकारच्या तणांवर नियंत्रण मिळवता येते. फवारणी करताना जमिनीत पुरेसा ओलावा (ओली) असणे आवश्यक आहे.
आर्थिक गणित: बचत आणि फायदा
आजच्या काळात कांदा पिकाचा एकूण खर्च (नांगरणी, खते, रोपे आणि मजुरी मिळून) एकरी रु. ३२,००० च्या पुढे गेला आहे. तण नियंत्रणासाठी आधुनिक आणि प्रभावी तणनाशकांचा वापर केल्यास, शेतकऱ्यांची वेळखाऊ आणि महागडी खुरपणी टाळता येते.
उन्हाळी कांद्याच्या पिकात, योग्य वेळी उगवणपूर्व तणनाशक (गोल) वापरून तणांची वाढ सुरुवातीलाच थांबवणे आणि नंतर गरजेनुसार (गोल + टरगा सुपर) ची कॉम्बिनेशन फवारणी करणे, हेच ‘मास्टर प्लॅन’ व्यवस्थापन आहे. ही पद्धत केवळ मजुरीचा खर्च वाचवत नाही, तर कांद्याच्या निरोगी आणि जोमदार वाढीस मदत करते, ज्यामुळे उत्पादनात निश्चितच मोठी वाढ दिसून येते.