harabara mar rog niyatran : रब्बी हंगामात हरभरा (चना) हे महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे नगदी पीक आहे. मात्र, दरवर्षी शेतकरी ‘मर’ (Wilt) या बुरशीजन्य रोगामुळे होणाऱ्या मोठ्या नुकसानीला तोंड देतात. हा रोग रोपांच्या मुळांवर हल्ला करतो आणि संपूर्ण रोप मरून जाते. ‘हरभरा मरू नये म्हणून काय करावे?’ या महत्त्वाच्या प्रश्नाचे प्रभावी उत्तर कृषी तज्ज्ञांनी दिले आहे.
‘मर’ रोगावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी, शेतकऱ्यांनी पेरणीपूर्वी बियाणे प्रक्रिया आणि पेरणीनंतर मातीतील उपचारांवर विशेष लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे.
पहिली आणि महत्त्वाची पायरी harabara mar rog niyatran: बियाणे प्रक्रिया (Seed Treatment)
हरभऱ्याला ‘मर’ रोगापासून वाचवण्याचा सर्वात महत्त्वाचा आणि स्वस्त उपाय म्हणजे पेरणीपूर्वी बियाण्यांवर प्रक्रिया करणे. यासाठी जैविक (नैसर्गिक) आणि रासायनिक अशा दोन्ही पद्धतींचा वापर करता येतो:
अ) जैविक बियाणे प्रक्रिया (नैसर्गिक उपाय)
- ट्रायकोडर्मा विरिडी (Trichoderma viride): ही एक मित्र बुरशी आहे. ही बुरशी ‘मर’ रोगास कारणीभूत ठरणाऱ्या हानिकारक बुरशीला (उदा. फ्यूजेरियम) नष्ट करते.
- NPK जिवाणू खते: यामध्ये नत्र आणि स्फुरद स्थिरीकरण करणारे, तसेच पालाश उपलब्ध करून देणारे जिवाणू असतात. ते रोपांची वाढ आणि मुळांची क्षमता वाढवून रोपाला सशक्त बनवतात.
- ह्युमिक ऍसिड: हे मुळांची वाढ उत्तेजित करून रोपाला सुरुवातीपासूनच बळकट करते.
- उत्पादने: अमृतरस सारख्या मिश्रणांमध्ये हे सर्व घटक उपलब्ध असतात.
ब) रासायनिक बियाणे प्रक्रिया (प्रभावी उपाय)
- युपीएल साफ (SAAF): (कार्बेन्डाझिम + मन्कोझेबचे मिश्रण) हे आंतरप्रवाही आणि स्पर्शजन्य बुरशीनाशक आहे. हे बियाणे आणि मातीतील अनेक बुरशीजन्य रोगांपासून प्रभावीपणे संरक्षण देते.
- ब्लू कॉपर: हे तांबेयुक्त बुरशीनाशक जमिनीतून पसरणाऱ्या रोगांवर नियंत्रण ठेवण्यास मदत करते.
महत्त्वाचा सल्ला: बियाणे प्रक्रियेसाठी तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार योग्य प्रमाणात औषध वापरावे.
उगवल्यानंतरचे व्यवस्थापन: जमिनीतून उपचार (Soil Application)
पीक उगवल्यानंतर ‘मर’ रोगाचा प्रादुर्भाव झाल्यास किंवा प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून ड्रेंचिंग (Drenching) किंवा ठिबक सिंचनातून औषध देणे आवश्यक आहे.
अ) प्रभावी बुरशीनाशकांचा वापर (ड्रेंचिंगसाठी):
- इलेक्ट्रॉन (मेटलॅक्सिल ३५% FS): हे आंतरप्रवाही बुरशीनाशक आहे. ते हरभऱ्याच्या मुळांवाटे शोषले जाते आणि रोगाचा फैलाव तात्काळ थांबवते. ‘मर’ रोगासाठी हे अत्यंत प्रभावी मानले जाते.
- पीसीटी-४१० (हेक्साकोनॅझोल ५% SC): हे देखील मर रोगावर प्रभावी असलेले दुसरे आंतरप्रवाही बुरशीनाशक आहे.
- ब्लू कॉपर किंवा साफ: यासारखी बुरशीनाशके योग्य प्रमाणात पाण्यात मिसळून हरभऱ्याच्या रोपांच्या मुळाशी ओतल्यास बुरशीचा प्रादुर्भाव रोखला जातो.
ब) पोषण आणि वाढीसाठी मदत:
- स्प्रिन्टल (जिवाणू खत): यामध्ये स्फुरद आणि पालाश उपलब्ध करून देणारे जिवाणू असतात. हे मुळांची वाढ आणि पोषण सुधारते, ज्यामुळे मर रोगामुळे होणारे नुकसान रोखण्यास अप्रत्यक्ष मदत होते.
- कोबाल्ट: हे सूक्ष्म अन्नद्रव्य रोपाला तणाव सहन करण्याची क्षमता देते आणि वाढीसाठी मदत करते.
सारांश आणि अत्यंत महत्त्वाचे कृषी सल्ला
हरभऱ्याला ‘मर’ रोगापासून वाचवण्यासाठी, बियाणे प्रक्रिया हा प्राथमिक आणि सर्वात स्वस्त उपाय आहे. त्यानंतर, आवश्यकतेनुसार आणि रोगाची लक्षणे दिसल्यास वरील औषधांचा वापर ड्रेंचिंगसाठी करावा.
शेतकऱ्यांसाठी अंतिम सल्ला
- पाण्याचे व्यवस्थापन: शेतात जास्त पाणी साठू देऊ नका. जमिनीमध्ये हवा खेळती राहणे आवश्यक आहे.
- प्रतिबंधक वाणांची निवड: ‘मर’ रोगास प्रतिबंधक असलेल्या हरभरा वाणांची निवड करा.
- तज्ज्ञांचा सल्ला: औषधे आणि खते वापरताना कृषी विद्यापीठाचा किंवा स्थानिक कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला नक्की घ्या.
योग्य व्यवस्थापनाने हरभऱ्याचे मोठे नुकसान टाळता येते आणि चांगले उत्पादन घेता येते.
